Tegenwoordig kennen we witbier vooral van Hoegaarden Witbier en van Wieckse Witte. Dit is een licht gekleurd bier gebrouwen van gerstemout, ongemoute tarwe en hop, met koriander en sinaasappelschil als toevoegingen voor de smaak.
De term witbier kennen we al heel lang. De eerste hopbieren die vanuit de Hanzesteden naar de lage landen kwamen waren redelijk donker gekleurde bieren gebrouwen met gemout haver en met tarwemout. In de tweede helft van de veertiende eeuw verschenen in Hamburg zeer lichte hopbieren, die later als witbier werden aangeduid. Deze hopbieren waren licht gekleurd en gebrouwen met voornamelijk gerstemout en verder wat tarwemout. Het werd witbier genoemd omdat het zo licht van kleur was. Dit kwam omdat er zogenaamd wit mout werd gebruikt. Wit mout was heel licht gekleurd mout dat in de wind werd gedroogd en dus niet rokerig was, of door zeer voorzichtig eesten werd geproduceerd.; in dat geval was het mout heel licht rokerig1. Donkerdere bieren werden met andere mouten gebrouwen, over het algemeen mouten die op zijn minst enigszins rokerig waren.
Weißbier in Duitsland
De term Weißbier (wit bier) is waarschijnlijk ouder2 dan veel mensen denken en verwees oorspronkelijk niet naar tarwe, maar naar de kleur van het bier. In de late middeleeuwen bestonden er in Duitsland verschillende kleurbenamingen voor bier, zoals Braunbier, Rotbier en Schwarzbier. Daartegenover stond het lichtere Weißbier. Deze benaming had dus niets te maken met het gebruikte graan.
In de 15e eeuw begon men in Beieren Weizenbier (tarwebier) te brouwen. Omdat dit een heel licht gekleurd bier is, en andere bieren veel donkerder waren, werd het Weizenbier in Beieren ook Weißbier genoemd, de begrippen Weißbier en Weizenbier werden daardoor geleidelijk met elkaar verweven. Tegenwoordig worden zelfs stijlen als Dunkelweizen of Schwarze Weiße, donkere bieren dus, Weißbier genoemd. Buiten Beieren hielt men daarentegen veelal vast aan de naam Weizenbier en hield de naam Weißbier zijn oorspronkelijke betekenis.
Voor de die-hards onder jullie, er is enkele dagen geleden een bijzonder interessant boek verschenen: Bavarian White Beer door Andreas Krennmair.

Witbier in Belgisch Brabant
In Belgisch Brabant kent men al witbier vanaf de 16e eeuw. Sommige bierhistorici3 vermoeden dat het Brabantse witbier via het Hollandse kuitbier4 uiteindelijk verwant is aan de lichte Hamburgse hopbieren. Ook de naam witbier zou van het Hamburgse bier afstammen. Witbier werd gebrouwen van heel licht gekleurde gerstemout (witte mout), en van ongemoute tarwe en haver. Soms werd ook spelt of boekweit gebruikt.
Veel van dit witbier werd in Leuven gebrouwen, maar ook in steden als Tienen, Brussel, Antwerpen en Hoegaarden. Over het algemeen werd op de gebruikelijke manier gebrouwen, dus door toevoegen van gist aan de wort om het te laten fermenteren. Hoegaarden was hierop een uitzondering, men liet het bier spontaan vergisten alhoewel er mogelijk ook nog gist werd toegevoegd.
In de 20e eeuw verdween het Brabants witbier uit het bierlandschap en in 1957 stopte men in Hoegaarden met het brouwen van witbier. Ene Pierre Celis, melkboer te Hoegaarden, wilde het witbier echter redden van de ondergang en begon het zelf te brouwen. Het witbier van Celis was echter niet helemaal hetzelfde als het 19e eeuwse Hoegaardens witbier. In de bekende negentiende-eeuwse recepten worden de nu karakteristieke koriander en sinaasappelschil niet genoemd. Daarentegen is haver als ingredient verdwenen. Ook wordt het witbier van Celis niet meer spontaan vergist maar wordt er gist toegevoegd aan de wort. Tegenwoordig wordt Hoegaardens Witbier door AB Inbev gebrouwen en smaakt het anders dan in de jaren 60 van de vorige eeuw.
Witbier is als bierstijl tegenwoordig vastgelegd in allerlei richtlijnen5,6. Het witbier volgens deze richtlijnen komt niet erg overeen met het Hoegaardens witbier uit de 18e en 19e eeuw en nog minder met het Brabants witbier uit die tijd.
Bredaas Wit
In de 17e eeuw was Bredaas wit (ook bekend als Bredaer Wit) een bekende bierstijl uit Breda. Bredaas Wit werd gebrouwen met gerstemout en een aanzienlijke hoeveelheid boekweit, een gewas waarvoor geen graanaccijns hoefde te worden betaald. Daardoor kon het bier relatief goedkoop worden geproduceerd. Soms werd in plaats van boekweit ook wel haver of tarwe gebruikt.
Princesse
Princesse is een illuster Nederlands bier uit de 18e en 19e eeuw. Aanvankelijk waren dit licht gekleurde bieren (“Witte Hollandsche Prinsesse Bieren)”, later kende men zowel wit en bruin Princesse. Er is alleen van Bruin Princesse een recept7 overgeleverd. En ondanks dat er van Wit Princesse geen recept bekend is weten we wel dat het volledig met gerstemout is gebrouwen8. Hoewel soms anders geïnterpreteerd, wit slaat hier uitsluitend op de kleur, niet op de ingrediënten.
Waarom zien we Witbier als synoniem voor Tarwebier

Sinds we bier kennen bestaan er allemaal verschillende stijlen bier. Michael Jackson (de Beer Hunter, niet die rare zanger) speelde vanaf de jaren zeventig een belangrijke rol bij het populariseren en systematiseren van bierstijlen. Eerder genoemde richtlijnen maken hier dankbaar gebruik van.
In zijn boeken9 vertaalde Jackson het Beierse Weißbier doorgaans als wheat beer. Nu is het Beierse Weißbier toevallig naast een witbier ook een tarwebier dus in die zin was de vertaling niet onjuist. Zijn vertaling had echter een belangrijk nadeel: de letterlijke en historische betekenis van Weißbier (wit bier) verdween uit beeld. Mede dankzij Jackson raakte buiten Duitsland (met name Engelstalige landen) de opvatting ingeburgerd dat Weißbier eenvoudigweg de Duitse naam voor wheat beer is.
In Engelstalige landen wordt het Belgische witbier meestal als Belgian White op de markt gebracht (op bovenstaand plaatje zie je overigens Original Belgian Wheat Beer). White is hier duidelijk gerelateerd aan de huidige bierstijl witbier, en dus niet aan de historische betekenis.
Noten
- De techniek van eesten door middel van indirecte verhitting kent men pas vanaf begin 19e eeuw. Daarvoor werd meestal boven een open vuur geëest waardoor de mout rokerig werd. ↩︎
- https://www.bayerisches-bier.de/bier-wissen/weiss-und-weizenbier/ ↩︎
- https://verlorenbieren.nl/toen-hoegaarden-nog-spontaan-vergist-werd/ ↩︎
- De Hollandse versie van het Hamburgse witbier, gebrouwen met gerstemout, gemoute haver en tarwemout. ↩︎
- https://www.bierkeurmeestersgilde.nl/biertypenlijst ↩︎
- https://www.bjcp.org/bjcp-style-guidelines/ ↩︎
- De Praktische Bierbrouwer, bewerkt door een Oudbrouwer, 1866. ↩︎
- bierinnederland.blogspot.com/2017/05/van-de-princesse-geen-kwaad.html ↩︎
- o.a. The World Guide to Beer (1977) ↩︎

